Chory na stwardnienie rozsiane wymaga opieki wieloosobowego zespołu specjalistów. Każdy z członków tego zespołu dokonuje niezależnej oceny pacjenta, której celem jest konstrukcja optymalnego programu poprawiającego jakość życia
chorego.

Ocena niepełnosprawności ruchowej w dużej mierze zależy od subiektywnych odczuć samego chorego. Problemy ruchowe obejmują głównie: osłabienie mięśniowe (niedowład), wzmożoną reakcję mięśni na rozciąganie (spastyczność), zaburzenia równowagi, ataksje, dysartrie, męczliwość, ograniczenie ruchomości w stawach, bóle i zaburzenia mikcji.

Problemy społeczno-psychologiczne objawiają się w postaci niskiej samooceny, lęków, depresji, zaburzeń poznawczych, zaburzeń koncentracji, nieumiejętności relaksowania się w sytuacjach stresowych. Nieustanne oczekiwanie na powrót do zdrowia, kłopoty z samoobsługą, częsta konieczność reedukacji zawodowej oraz akceptacja potrzebnej pomocy związanej z niepełnosprawnością powodują dodatkowy stres.

Niezbędne jest ustalenie przez fizjoterapeutę niedoborów funkcji i określenie celu rehabilitacji. Przebieg choroby zwykle jest nie do przewidzenia.

Do najczęstszych objawów SM należą: sztywność (spastyczność) mięśni (zmodyfikowana skala Ashworta, test Tardieu), zaburzenia czucia wibracji/ułożenia, zaburzenia czucia bólu, temperatury lub dotyku, ból, objaw Lhermitte’a (wrażenie przebiegania prądu elektrycznego wzdłuż kręgosłupa przy przyginaniu głowy do mostka), brak koordynacji ruchów kończyn oraz tułowia, drżenie, oczopląs, dyzartria (niewyraźna mowa), zaburzenia wzroku (utrata widzenia w jednym lub obu oczach, trudności w rozpoznawaniu barw), zaburzenia ruchów gałek ocznych (podwójne widzenie), zawroty głowy, problemy z chodzeniem, zaburzenia oddawania moczu i/lub kału, zaburzenia czynności seksualnych, depresja/euforia, zaburzenia funkcji poznawczych, zmęczenie.

W 1955 r. Kurtzke opublikował Skalę Niepełnosprawności (niewydolności)
– Disability Status Scale. Wyróżniała ona 10 stopni niewydolności, przy czym 0 oznaczało normę, pozycje od 1 do 8 różne stopnie nasilenia niewydolności, 9 – całkowitą niewydolność, zaś 10 – zgon. Elementem tej skali było również określenie ośmiu tzw. Systemów Funkcjonalnych (Functional Systems – FS) (piramidowy, móżdżkowy, pień mózgu, czucie, odbytnica i pęcherz moczowy, wzrokowy, mózgowy i inne). Ich ocena odbywa się w zakresie od 6 do 8 punktów.

Kurtzke wskazywał, że poszczególne grupy funkcjonalne (synonim systemów) powinny być traktowane odrębnie i wyniki końcowe nie mogą być sumowane.

Z czasem okazało się, że skala DSS nie jest zbyt precyzyjna i Kurtzke zdecydował się na jej modyfikację. Liczbę stopni niewydolności zwiększył do 20, a w celu zachowania punktacji wprowadził półpunkty.

Skala EDSS, koncentrująca się głównie na lokomocji, nie może zastąpić pełnej oceny samodzielności w czynnościach życia codziennego. Do tego celu najbardziej przydatne są: Indeks Barthel, Functional Independence Measure lub Wskaźnik Funkcjonalny Repty.

W 1983 roku Kurtzke opublikował Rozszerzoną Skalę Niewydolności Ruchowej
(Extended Disability Status Scale – EDSS).

0 – prawidłowy stan neurologiczny,
1,0 – minimalne objawy neurologiczne (stopień 1 w jednym FS – functional system),
1,5 – minimalne objawy (st. 1 w co najmniej dwu FS),
2,0 – nieznaczna niewydolność ruchowa, zwykle z objawami ocznymi,
2,5 – nieznaczna niewydolność ruchowa (st. 2 w dwu FS, inne 1 lub 0),
3,0 – umiarkowana niewydolność ruchowa z objawami ocznymi, zaburzenia czucia i czynności zwieraczy,

3,5 – umiarkowana niewydolność ruchowa (st. 3 w dwu FS),
4,0 – średnio ciężka niewydolność ruchowa z zachowaną zdolnością do pokonania bez odpoczynku 500 m oraz do pracy zarobkowej lub domowej oraz z quasi-normalnym życiem osobistym,
4,5 – średnio ciężka niewydolność ruchowa ze zdolnością do pokonania 300 m,
5,0 – ciężka niewydolność ruchowa ze zdolnością do pracy zarobkowej,
5,5 – ciężka niewydolność ruchowa z ograniczoną zdolnością do pracy zarobkowej i samodzielnego poruszania się na odległość 100 m,
6,0 – chorzy poruszają się z jedną podpórką lub pomocą, niezdolni do pracy,
6,5 – chorzy poruszają się z dwoma podpórkami na odległość 20 m,
7,0 – chorzy poruszają się w wózkach (zdolni do samodzielnego wejścia i zejścia z wózka),
7,5 – chorzy poruszają się w wózkach (niezdolni do samodzielnego zajęcia miejsca w wózku),
8,0 – chorzy leżący z zachowaną czynnością samoobsługi,
8,5 – chorzy leżący z zachowaną częściową samoobsługą,
9,0 – chorzy leżący wymagający stałej opieki,
9,5 – chorzy leżący niezdolni mówić lub połykać,
10 – zgon

Nie ma prostego testu, który pozwala na wykrycie choroby Parkinsona. Rozpoznanie jest trudne i może trwać nawet kilka lat.

• Zwiększone napięcie mięśni: powoduje pochylenie się sylwetki, co sprzyja rozwojowi zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa. Staje się też przyczyną bolesnych kurczów mięśni.
• Niewyraźna mowa: występuje raczej w zaawansowanym stadium schorzenia. Mowa staje się monotonna, pozbawiona intonacji emocjonalnej, zamazana, cicha.
• Zaburzenia równowagi: zaburzenia równowagi związane sąɇze zmianą punktu ciężkości ciała wskutek pochylenia sylwetki i spowolnionymi reakcjami mózgu. Następstwem zaburzeń równowagi sąɇupadki.
• Blokada ruchu podczas chodzenia: nagła blokada ruchu podczas chodzenia, czyli tzw. zamarzanie (freezing). Chory nie jest w stanie oderwać stopy od podłoża, aby zrobić kolejny krok. Nagłe unieruchomienie powoduje utratę równowagi.
• Problemy umysłowe: w późnej fazie choroby dochodzi do spowolnienia myślenia, defi cytów pamięci (zgromadzone w niej informacje nie ulegają wykasowaniu, ale dostęp do nich jest utrudniony), a także zaburzenia orientacji przestrzennej i koncentracji uwagi.
• Zaburzenia połykania: pojawia się dysfunkcja mięśni przełyku, która powoduje, że kęs pożywienia wolno się przesuwa. Konsekwencją sąɇtrudności z jedzeniem i wyciek śliny z jamy ustnej.
• Depresja: obniżenie nastroju, chroniczne zmęczenie, niemożność odczuwania przyjemności jest zarówno skutkiem uszkodzenia mózgu powodującym obniżenie stężenia dopaminy i innych neuroprzekaźników, jak iɇświadomości ograniczeń związanych z chorobą.
• Zaburzenia wegetatywne: gwałtowne spadki ciśnienia tętniczego krwi przy zmianie pozycji z siedzącej na stojącą i związane z tym zasłabnięcia, uporczywe zaparcia, zaburzenia funkcji pęcherza moczowego i termoregulacji, napadowa potliwość i duszności.

Nie wszystkie objawy parkinsonizmu występują u każdego chorego.

• bradykinezja (spowolnienie ruchowe, zmniejszona amplituda ruchu, niezdolność do wykonywania szybkich ruchów oraz opóźniona inicjacja ruchu),
• ankinezja (trudność z zapoczątkowaniem ruchu),
• drżenie (drżenie spoczynkowe),
• sztywność (wzmożone napięcie mięśniowe),
• dyskineza (nadmierna czynność mięśni),
• zaburzenia równowagi.

• częste zaparcia,
• cofanie się śliny i pokarmu do ust – w wyniku trudności z ich połykaniem, pacjenci ślinią się, duszą i kaszlą,
• nadmierne pocenie się i wysuszenie skóry na głowie oraz twarzy,
• wolniejsze reakcje na bodźce,
• niewyraźny charakter pisma,
• mówienie szeptem na skutek osłabienia zdolności motorycznych,
• uczucie niepokoju i depresja w związku ze zmienionym postrzeganiem świata.

Badanie czynnościowe obejmuje ocenę stadium niesprawności chorego na podstawie skali Hoehn i Yahra – jest to pięciostopniowa skala, w której stopień pierwszy oznacza najmniejsze nasilenie objawów. Stosuje się wartości pośrednie, połówkowe, np. 2,5.

Stadium I niesprawności:
Objawy tylko jednostronne, zwykle z minimalnym upośledzeniem czynnościowym lub bez upośledzenia czynnościowego.

Stadium II niesprawności:
Objawy obustronne lub osiowe, bez zaburzeń równowagi.

Stadium III niesprawności:
Pierwsze objawy upośledzenia odruchów postawnych. Ujawnia się to jako niestabilność podczas odwracania się lub kiedy chory poprzez popchnięcie zostanie wytrącony z równowagi podczas stania ze złączonymi stopami i zamkniętymi oczami. Pacjent jest nieco ograniczony funkcjonalnie w zakresie codziennych czynności, ale wykazuje pewien potencjał do pracy zawodowej zależny od rodzaju zatrudnienia. Fizycznie pacjenci sąɇw stanie prowadzić niezależne życie, a ich niesprawność ma małe lub umiarkowane nasilenie.

Stadium IV niesprawności:
W pełni rozwinięta choroba powodująca niesprawność, pacjent jest jeszcze w stanie chodzić i stać bez pomocy, ale jest to znacznie utrudnione.

Stadium V niesprawności:
U chorych pojawiają się trudności z wykonywaniem ruchów precyzyjnych: specyfi czny rodzaj drżenia palców i kciuka określany jako „kręcenie pigułek”, trudności w inicjacji ruchów dowolnych, zaburzenia chodu: małe, szurające kroki i brak balansowania kończyn górnych, zaburzenia równowagi, częste upadki, niewyraźna, cicha mowa, trudności w połykaniu, brak mimiki, rzadkie mruganie.

• skalę oceny podstawowych czynności życiowych Katza (ADL – Activities of Daily Living); niska punktacja świadczy o niezdolności do samodzielnego funkcjonowania,
• skalę Lawtona (IADL – Instrumental Activities of Daily Living), oceniającą złożone czynności życia codziennego,
• skalę Barthel oceniającą sprawność chorego,
• skalę niewydolności krążenia wg NYHA,
• skalę oceny równowagi i chodu – Tinetti,
• skalę oceny ryzyka upadków – Tinetti.

W ocenie sprawności fizycznej i wydolności sercowo-naczyniowej można zastosować Test Fullerton. Za pomocą 6 prób pozwala ocenić: wytrzymałość siłową, gibkość, zwinność, wydolność tlenową, równowagę oraz koordynację ruchową.
W ocenie stanu umysłowego stosuje się skale oceniające czynności poznawcze,
sprawność umysłową oraz stan emocjonalny (MMSE, test Hodgkinsona, Geriatryczna Skala Oceny Depresji).

Opracowanie:
Jan Szczegielniak, Marek Woszczak, Marcel Kotkowski