Świadomy proces neurorehabilitacji powinien być połączony z dokładną początkową diagnostyką funkcjonalną pacjenta, jak również uwzględniać interakcje pomiędzy terapią i oceną w trakcie jej trwania. Ocena w fizjoterapii neurologicznej jest procesem gromadzenia informacji na temat zaburzonych wzorców ruchowych, komunikacji w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, zaburzeń czucia, ograniczeń percepcji, akcji, jak i wyższych czynności myślowych oraz udziału społecznego w celu planowania interwencji. Celami oceny sąɇidentyfikacja problemów pacjenta, oszacowanie spodziewanego efektu procesu rehabilitacji, jak i wybór odpowiedniej interwencji, by osiągnąć właściwy efekt.

Odzyskiwanie funkcji może nastąpić poprzez:

• rozwiązanie problemu dysfunkcji (neuroplastyczność, przejęcie wzorców ruchowych),
• kompensacje (użycie alternatywnych ruchów lub efektorów w celu osiągnięcia celu).

Definiuje się je jako termin obejmujący wszystkie funkcje ciała ludzkiego, aktywność jednostki i uczestniczenie człowieka w różnych sytuacjach życiowych. Nie jest więc dziwne, że badanie fizjoterapetyczne powinno uwzględniać bio-psychosocjalne elementy, które uwzględnia klasyfikacja ICF. Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) opisuje funkcjonowanie i niepełnosprawność w odniesieniu do stanu zdrowia. Zapewnia wspólny język i ramy określające poziom funkcji osoby w ich indywidualnym środowisku.

• ciele (struktura i funkcja),
• aktywności (niepełnosprawność),
• uczestnictwie (trudność) na poziomie indywidualnym i społecznym.

Te trzy elementy podkreślają znaczenie wzajemnych oddziaływań i wpływów czynników wewnętrznych i zewnętrznych na stan zdrowia poszczególnych osób.
W 2003 roku Światowa Konfederacja Fizjoterapeutów (WCPT) przyjęła wniosek popierający wdrożenie klasyfikacji ICF w fizjoterapii.

1. 1. Aktywność dnia codziennego (ADL): skala Barthel, Pomiar Niezależności Funkcjonalnej (FIM), Skala Niedowładu Tułowia (TIS).
2. Funkcje motoryczne: Skala Pomiaru Wydolności Fizycznej (FMA), Test oceny funkcji kończyny górnej (ARAT).
3. Równowaga i chód: skala Berg (BBS), Wstań i Idź (Up and Go), Skala Ryzyka Upadków (Tinneti test).
4. Jakość życia: Kwestionariusz Oceny Jakości Życia (SF-36), Wskaźnik Jakości Życia (QLI).

Jest to międzynarodowa skala służąca do oceny stanu funkcjonalnego chorych neurologicznych. Na skalę składa się dziesięć czynności dnia codziennego, takich jak: korzystanie z toalety, kontrola czynności fizjologicznych, dbałość o własną osobę, spożywanie posiłków, poruszanie się, przemieszczanie, ubieranie się, chodzenie po schodach. Badany oceniany jest pod względem samodzielności przy wykonywaniu zadań.

Do każdej czynności przypisana jest odpowiednia liczba punktów w zależności, czy osoba wykona zadanie w pełni, samodzielnie lub z asystą czy częściowo.
Wynik stanowi liczba punktów, która określa, jakie czynności oraz w jakim zakresie chory może wykonać samodzielnie. Sąɇtrzy przedziały oceny:

od 0 do 20 pkt
Całkowita niesamodzielność,

od 20 do 80 pkt
Pacjent w znacznym stopniu potrzebuje pomocy innych,

od 80 do 100 pkt
Przy niewielkiej pomocy chory może funkcjonować samodzielnie.

Skala FIM również określa samodzielność chorego w trakcie aktywności dnia codziennego.

Analizowanych jest osiemnaście czynności z zakresu:
• samoobsługi (spożywanie posiłków, dbałość o wygląd zewnętrzny i higienę osobistą, kąpiel, ubieranie się, toaleta),
• kontroli czynności fizjologicznych,
• mobilności (transfery zɇłóżka na krzesło lub wózek, siadanie na muszli klozetowej, wchodzenie pod prysznic lub do wanny),
• przemieszczania się (chodzenie lub jazda na wózku, schody),
• komunikacji werbalnej oraz świadomości społecznej i pamięci.

Punktacji dokonuje się w skali siedmiostopniowej, gdzie 7 oznacza pełną niezależność, a 1ɇ− całkowitą zależność.

Skala TIS jest pierwotnie skalą kliniczną opracowaną w celu oceny upośledzenia funkcji tułowia po udarze mózgu. Skala składa się z trzech części oceniających statyczną i dynamiczną równowagę siedzącą oraz koordynację ruchów tułowia.
Na skalę składają się czynności ruchowe statyczne i dynamiczne o narastającej trudności. Oceniane sąɇelementy jakościowe oraz ilościowe, a także występujące kompensacje. Każde zadanie jest punktowane, a wynikiem jest suma punktów w przedziale 0-23.

Przeznaczona jest do oceny funkcjonowania motorycznego, równowagi, czucia, bólu oraz zakresów ruchomości u pacjentów z hemiplegią po udarze mózgu. Jest stosowana klinicznie i w badaniach w celu określenia ciężkości choroby, opisie regeneracji motorycznej oraz do planowania i oceny terapii. Skala składa się ze 155 elementów, maksymalny wynik to 226 (66 dla górnej kończyny, 34 dla kończyny dolnej, 14 dla równowagi, 24 dla czucia, 44 dla zakresu ruchu i 44 do oceny bólu), wyższe wyniki wskazują na większą wydajność funkcjonalną. Informacje uzyskane w trakcie obserwacji i wywiadów mogą dostarczyć dogłębnej wiedzy na temat tego, co chory doświadcza jako problem i celów danej osoby na przyszłość. Może również dostarczyć cennych informacji w celu identyfikacji patologii i rozpoczęcia interwencji.

Jest narzędziem oceny funkcji górnej kończyny oraz zręczności. Test dzieli się na 4 części, uporządkowane w kolejności malejących trudności, z najtrudniejszym zadaniem zbadanym najpierw, a najmniej trudnym na końcu. Wydajność zadania jest oceniana na 4-punktowej skali, od 0 (bez ruchu) do 3 (ruch wykonywany normalnie. Wyniki sąɇw zakresie od 0 do 57, z mniejszymi wynikami oznaczającymi większy deficyt

Została opracowana w celu pomiaru równowagi pomiędzy osobami starszymi z zaburzeniami funkcji równowagi poprzez ocenę wykonania zadań funkcjonalnych. Jest to ważny instrument służący do oceny skuteczności interwencji i ilościowych opisów funkcji w praktyce klinicznej. Skala zawiera 14 pozycji, w których pacjenci proszeni sąɇo utrzymanie pozycji lub pełnych zadań ruchowych o różnym stopniu trudności. Badany może otrzymać maksymalnie 56 punktów, które oceniają ryzyko upadku w trzech kategoriach (41-56 – niskie ryzyko, 21-40 – średnie, 0-20 – duże ryzyko upadku).

Jest to prosty, przesiewowy test oceniający równowagę. Osoby badane sąɇproszone, aby wstać z pozycji siedzącej, przejść 3-metrowy odcinek, odwrócić się, podejść z powrotem do krzesła i ponownie na nim usiąść. Wynikiem testu jest czas wykonania zadania i uwzględnia się 3 przedziały czasowe. Poniżej 10 sekund − norma, sprawność funkcjonalna prawidłowa (małe ryzyko upadków), 10-19 sekund − badany może samodzielnie się przemieszczać, nie potrzebuje sprzętu pomocniczego do chodzenia (średnie ryzyko upadków), natomiast powyżej 19 sekund − znacznie ograniczona sprawność funkcjonalna, nie powinien przemieszczać się samodzielnie, zalecany sprzęt pomocniczy do chodzenia (duże ryzyko upadków).

Test podzielony jest na dwie części: ocenę równowagi oraz chodu. Łącznie do wykonania jest 16 zadań ruchowych, które sąɇpunktowane od 0 do 2. Test uwzględnia ocenę równowagi statycznej i dynamicznej w pozycji siedzącej, stojącej, jak również transferów. Elementami ocenianymi w trakcie chodu są: zapoczątkowanie, płynność chodu, długość i wysokość kroku, ich symetria i ciągłość oraz kierunek chodu. Wynik stanowi suma punktów z obu części.

Maksymalnie badany może uzyskać 28 punktów. Wynik poniżej 19 oznacza wysokie ryzyko upadku, między 19 a 14 znaczy tyle, że badany jest skłonny do upadku, natomiast wynik powyżej 24 punktów wskazuje na niskie ryzyko upadków.

Składa się on z 36 pytań, które obejmują 8 podstawowych zagadnień (domen) opisujących stan zdrowia: funkcjonowanie fizyczne, rolę ograniczeń spowodowanych problemami ze zdrowiem fizycznym, dolegliwości bólowe, ogólny stan zdrowia, witalność, funkcjonowanie socjalne, rolę ograniczeń spowodowanych problemami ze zdrowiem emocjonalnym, zdrowie psychiczne. Odpowiedzi uzyskane w kwestionariuszu SF-36 sąɇprzeliczane zgodnie z odpowiednim kluczem, gdzie uzyskany wyższy wynik oznacza lepszy stan zdrowia.

Został opracowany w 15 alternatywnych wersjach, m.in. dla schorzeń reumatycznych, onkologicznych, kardiologicznych, pulmonologicznych, w cukrzycy, udarze mózgu. Został przetłumaczony na wiele języków. Wersja ogólna obejmuje 33 elementy, z wykorzystaniem 6-punktowej skali typu likert, dla każdej sekcji, łącznie 66 elementów.

Opracowanie:
Sebastian Rutkowski, Anna Rutkowska, Jan Szczegielniak