ROZWÓJ AKTYWNOŚCI ODRUCHOWEJ

Analiza aktywności odruchowej uwzględnia w swej ocenie zarówno zanikanie odruchów wczesnoniemowlęcych, jak i pojawienie się reakcji nastawczych, równoważnych i obronnych.

GRUPY ODRUCHÓW

Wyróżnia się trzy podstawowe grupy odruchów:

• odruchy zanikające: statyczny odruch postawy oraz inne automatyzmy ruchowe;
• odruchy pojawiające się: reakcje nastawcze (odruchy prostujące), równoważne, obronnego podporu;
• odruchy ulegające przeobrażeniom (7 odruchów w skali Vojty):
  1. próba trakcyjna Prechtla,
  2. zawieszenie poziome według Landaua,
  3. zawieszenie poziome według Collis (zawieszenie za kończynę górną i dolną jednoimienną),
  4. zawieszenie poziome według Vojty,
  5. zawieszenie poziome według Collis za jedną kończynę dolną,
  6. zawieszenie poziome pod pachami,
  7. zawieszenie pionowe według Peipera-Isberta.

Biorąc pod uwagę, że noworodek ma niedojrzały OUN, to jego zachowanie regulowane jest przez odruchy z poziomu rdzenia i pnia mózgu. Do najważniejszych odruchów zaliczamy:

odruchy rdzeniowe:
– odruch podparcia,
– odruch skrzyżowanego wyprostu,
– odruchy toniczne chwytne rąk i stóp, – odruch pchnięcia kończyny,
– odruch skrócenia tułowia (Galanta).

odruchy opuszkowe:
– toniczny odruch błędnikowy,
– asymetryczny toniczny odruch szyjny, – symetryczny toniczny odruch szyjny,
– odruchy nastawcze (prostujące) szyjne.

TONICZNY ODRUCH BŁĘDNIKOWY – TOB

Jest to odruch, który dominuje w rozwoju dziecka do 4. miesiąca życia. Odruch wyzwalamy poprzez zmianę ułożenia ciała dziecka trzymanego nad podłożem oburącz w okolicy klatki piersiowej. Zmiana ułożenia z pozycji pronacyjnej do supinacyjnej powoduje wzrost napięcia w mięśniach prostownikach tułowia i kończyn. Natomiast przy zmianie z pozycji supinacyjnej do pronacyjnej powoduje wzrost napięcia mięśni zginaczy tułowia i kończyn.

ASYMETRYCZNY TONICZNY ODRUCH SZYJNY – ATOS

Występuje między 5. tygodniem a 6. miesiącem życia. Obrót głowy dziecka w bok powoduje wyprost kończyn i tułowia po stronie, w którą skierowana jest głowa oraz zgięcie kończyn i tułowia po stronie potylicznej. Odruch ten toruje umiejętność sięgania, dotykania i chwytania przedmiotów pod kontrolą wzroku. Ponadto różnicuje reakcje prawej i lewej strony ciała.

SYMETRYCZNY TONICZNY ODRUCH SZYJNY – STOS

Występuje między 3. a 6. miesiącem życia dziecka. Bierne lub spontaniczne zgięcie głowy do klatki piersiowej powoduje zgięcie kończyn górnych i wyprost w kończynach dolnych. Natomiast w przypadku odchylenia głowy dziecka do tyłu, występuje wyprost kończyn górnych i zgięcie kończyn dolnych. Odruch ten różnicuje aktywność kończyn górnych i dolnych. Odruch ten toruje sięganie rękoma do kolan w pozycji supinacyjnej oraz przyjęcie pozycji klęcznej z pozycji pronacyjnej.

ODRUCHY NASTAWCZE SZYJNE

Występują do 6. miesiąca życia i polegają na obrocie tułowia w kierunku skrętu głowy. Ułatwiają obracanie tułowia na bok. Gdy odruch jest przetrwały, blokuje prawidłowe przetaczanie do pozycji pronacyjnej.

ODRUCH MORO

Jest odruchem dwufazowym: I faza występuje do ok. 6. miesiąca życia, II zanika około 6. tygodnia życia dziecka. Jest to instynktowna reakcja na zagrożenie, mająca na celu przywoływanie pomocy i alarmowanie. Objawia się nagłym pobudzeniem, czasem poprzedzającym krzyk chwilowym zamarciem, zdumieniem. Dziecko wyrzuca ramiona symetrycznie od ciała, robiąc gwałtowny wdech, aby za moment objąć rękami ciało, co ułatwia mu wydech.

Podczas odruchu Moro dochodzi do uaktywnienia reakcji walki i ucieczki, a w wyniku tego może dojść do uwolnienia hormonów stresu, przyspieszenia oddychania i bicia serca oraz wzrostu ciśnienia krwi. Są to typowe objawy fizyczne uwolnienia hormonów stresu. Jeśli podczas codziennej pielęgnacji odruch Moro pojawia się często, może być to dla nas sygnał, aby te czynności wykonywać jeszcze wolniej, delikatniej.

TONICZNE ODRUCHY CHWYTNE RĄK

Odruchy chwytne występują od urodzenia i nasilają się stopniowo ok. 5.-6. tygodnia życia dziecka, natomiast zanikają ok. 3.-4. miesiąca życia dziecka. Dotknięcie dłoniowej powierzchni dłoni powoduje zgięcie palców i zaciśnięcie ręki na drażniącym przedmiocie. Pociąganie przez badanego przedmiotu trzymanego przez dziecko staje się bodźcem do silniejszego zaciskania dłoni na przedmiocie i pociągania go do siebie.

TONICZNE ODRUCHY CHWYTNE STÓP

Odruch występuje od urodzenia do ok. 10.-20. miesiąca życia. Drażnienie podeszwowej strony stopy powoduje w odpowiedzi toniczne zgięcie palców.

ODRUCH SKRÓCENIA TUŁOWIA (GALANTA)

Występuje do ok. 3.-4. miesiąca, a drażnienie bocznej powierzchni tułowia powoduje jego zgięcie w stronę bodźca z jednoczesnym trójzgięciem kończyny dolnej po przeciwnej stronie.

REAKCJA SPADOCHRONOWA

Odruch spadochronowy jest odruchem obronnym, który chroni dziecko przed upadkiem i jest niezbędny przy nauce chodzenia. Wywołuje się go, trzymając dziecko w powietrzu i wykonując ruch w kierunku podłoża. Dziecko automatycznie prostuje ramiona, chroniąc głowę i ciało przed upadkiem. Około 6. miesiąca życia pojawia się odruch spadochronowy boczny, który pomaga w podparciu tułowia przy próbie siadania.

ODRUCH SSANIA I ODRUCH SZUKANIA

Przez pierwsze 3.-4. miesiące życia dziecko, któremu delikatnie dotyka się policzka, odwraca główkę, szukając piersi i wysuwa język. Odruch ssania pomaga noworodkowi w skoordynowaniu oddychania przez nos i połykania pokarmu. Dodatkowo spełnia funkcję uspokajającą i reguluje pracę jelit.

REAKCJE NASTAWCZE

Głowy w przestrzeni – po zmianie pozycji ciała dziecka głowa przyjmuje usta- wienie pionowe, a jej szczyt jest najwyższym punktem w przestrzeni. Oczy i uszy ustawiają się poziomo. Reakcja dominuje ok. 3.-4. miesiąc życia;

Głowy na ciało – ustawienie głowy w płaszczyźnie tułowia w trakcie odruchu trakcyjnego. Reakcja dominuje ok. 3. miesiąca życia;

Ciało na ciało:

1. rozpoczyna ją skręt głowy, który pociąga za sobą reakcję nastawczą barków i przeciwskręt obręczy biodrowej. Następnie miednica wykonuje ruch w tym samym kierunku, co barki i obręcze ustawiają się w jednej płaszczyźnie. Reak- cja dominuje ok. 5.-6. miesiąca życia;
2. rozpoczyna ją rotacja miednicy, która pociąga za sobą reakcje nastawcze barków i głowy. Reakcja dominuje ok. 5.-6. miesiąca życia.

Aktywność tych reakcji sprzyja tworzeniu się kontroli centralnej ciała dziecka. Uła- twia przetaczanie, pełzanie i przyjmowanie pozycji czworaczej i siedzącej.

REAKCJE RÓWNOWAŻNE

• pojawiają się, gdy dziecko kontroluje głowę i potrafi przeciwstawiać się sile grawitacji,
• dominują w ok. 6. miesiącu życia dziecka,
• poprzedzone są reakcjami nastawczymi,
• powodują zmiany napięcia mięśniowego i wystąpienie kontrruchów pomagają- cych utrzymać lub przywrócić równowagę,
• ich zadaniem jest utrzymywanie środka ciężkości nad płaszczyzną podparcia,
• charakteryzują się schematem motorycznym:
  – po stronie obciążonej występuje wydłużenie tułowia i przywiedzenie kończyn,
  – po stronie odciążonej występuje skrócenie tułowia i odwiedzenie kończyn.