Prawidłowo przeprowadzone badanie jest kluczem do całej terapii i pracy z pacjentem, stanowi podstawę do prognozy (określenie celów usprawniania) oraz pośrednio determinuje dobór zastosowanych środków terapeutycznych (ordynacja). Powtórne badanie przeprowadzone tymi samymi metodami pozwala na kontrolę efektów procesu usprawniania.

Według Rakowskiego i Słobodzian w etiopatologii zespołów bólowych kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego można wyróżnić 3 zespoły: przeciążeniowy, psychogenny, korzeniowy. Według Żuka proces rozwoju zmian zwyrodnieniowych krążka międzykręgowego może być następstwem nieprawidłowości mięśni, co z kolei prowadzi do niestabilności segmentów ruchowych i tworzenia się zmian zwyrodnieniowych kręgów (spondylosis) i stawów międzykręgowych (spondyloarthrosis).

Dolegliwości bólowe mogą być spowodowane podrażnieniem receptorów nocyceptywnych. Źródłem tych bodźców są: układ więzadłowostawowo-mięśniowy kręgosłupa (bóle rzekomokorzeniowe) oraz korzenie nerwowe poprzez kompresję patologii dyskowej (bóle korzeniowe).

Zespół korzeniowy
Jest spowodowany rzeczywistym podrażnieniem nerwu kulszowego lub udowego (konflikt dyskowo-korzeniowy).

Zespół przeciążeniowy (rzekomokorzeniowy)
Jest spowodowany bólem z podrażnionych struktur, takich jak: stawy międzywyrostkowe, więzadła nadkolcowe kręgosłupa, więzadła miednicy czy mięśni.

Zespół psychogenny
Przyczyny tych dolegliwości mogą być bardzo niespecyficzne. Nie stwierdza się podłoża organicznego dolegliwości lub zmiany w obrębie kręgosłupa są niewspółmiernie małe w stosunku do demonstrowanego przez chorego stanu.

Bada się pacjenta leżącego tyłem, zginając kończynę dolną w stawie biodro- wym, przy wyprostowanym stawie kolanowym. Rzeczywiście dodatni objaw występuje, gdy ból przenosi się do kończyny dolnej (do 45°), a objęty w niej obszar zaburzeń ruchowo-czuciowych odpowiada poziomowi uciśnięcia korzeni nerwowych. Jeżeli przy unoszeniu kończyny w okolicy krzyżowej i lędźwiowym odcinku kręgosłupa bóle narastają powoli, to są zwykle spowodowane zmianami zwyrodnieniowymi stawów kręgosłupa, zapaleniem więzadeł miednicy albo znacznym wzrostem napięcia mięśni kulszowo-goleniowych.

W przepuklinie jądra miażdżystego i ucisku korzenia przy zgięciu kończyny w stawie kolanowym ból zmniejsza się lub ustępuje. Jeśli pacjent osiągnie poziom bólu przy podnoszeniu nogi, można lekko zgiąć jego kolano i w dole podkolanowym nacisnąć kciukiem rozciągnięty nerw kulszowy pacjenta. Promieniujący ból i parestezje sugerują podrażnienie nerwu.

Test ten jest wykonywany zazwyczaj wtedy, gdy stwierdzono już dodatni objaw Laseque’a. Ustępowanie reakcji bólowej przy nacisku piętą w dół przeciwko oporowi wskazuje jednak na objaw rzekomokorzeniowy.

W przypadku podrażnienia korzenia nerwowego w czasie unoszenia zdrowej kończyny może dojść do przeniesienia ruchu na zajęty segment kręgowy, w wyniku czego po stronie chorej pojawiają się dolegliwości ze strony nerwu kulszowego.

Bada się pacjenta leżącego przodem, u którego zgina się staw kolanowy z równoczesnym przeprostem w stawie biodrowym, wywołując w ten sposób naciągnięcie nerwu udowego. Jeżeli podrażnieniu ulegną korzenie nerwowe L3 i L4, to w okolicy krzyżowej i na przedniej stronie uda pojawią się dolegliwości (rwa udowa). Przy wykonaniu badania należy wykluczyć ból stawu biodrowego, przy- kurcz mięśnia prostego uda lub mięśnia biodrowo-lędźwiowego.

Niedowłady i zanik mięśni, upośledzenie czucia powierzchownego, osłabienie lub zniesienie odruchów.

• Ośrodek L2-L4 (n. udowy),
• chory siedzi na krześle ze stopami opartymi o podłogę, kończyny zgięte w stawach kolanowych pod kątem 100°,
• kładziemy rękę na udzie chorego i delikatnie uderzamy tuż poniżej rzepki w ścięgno m. czworogłowego,
• widoczny i wyczuwalny jest skurcz m. czworogłowego oraz ruch wyprostny w stawie kolanowym,
• niekiedy występuje równoczesne przywiedzenie kończyny badanej, czasem obu kończyn (skurcz przywodzicieli).

• Ośrodek S1-S2 (n. kulszowy),
• chory klęczy na krześle lub łóżku tak, aby tylko stopa luźno zwisała poza brzeg krzesła lub łóżka,
• delikatnie uderzamy w ścięgno Achillesa,
• następują skurcz m. trójgłowego łydki i zgięcie podeszwowe stopy.

• Ośrodek S1-S2 (n. kulszowy),
• drażnienie skóry podeszwy wywołuje zgięcie podeszwowe palucha,
• należy drażnić skórę zewnętrznej powierzchni podeszwy wzdłuż linii biegnącej od pięty do okolicy nasady V palca,
• zgięciu palucha towarzyszy zgięcie pozostałych palców stopy,
• reakcja obronna: paluch prostuje się i pozostałe palce też, a stopa zgina się w kostce.

• Osłabienie lub zanik zginaczy stawu kolanowego oraz wszystkich mięśni poniżej stawu kolanowego,
• zniesienie odruchu skokowego,
• upośledzenie czucia obejmujące cała stopę (z wyjątkiem okolicy kostki przyśrodkowej) oraz obszar boczno-tylny podudzia.

• Osłabienie lub zanik mięśnia czworogłowego,
• osłabienie prostowania w stawie kolanowym,
• osłabienie zginania w stawie biodrowym,
• zniesienie odruchu kolanowego,
• upośledzenie czucia na przedniej powierzchni uda oraz na niewielkim obszarze po stronie przyśrodkowej poniżej stawu kolanowego.

W obrazie klinicznym zespołów przeciążeniowych nie znajduje się najczęściej dolegliwości wywołanych uciskiem na korzenie nerwowe. Zespół przeciążeniowy miednicy prowadzi do podrażnienia tkanki łącznej oraz mięśni w obrębie miednicy. Podrażnienie to jest skutkiem nierównowagi statycznej miednicy, zablokowania jednego lub obu stawów krzyżowo-biodrowych.

Bóle w obrębie pośladków są najczęściej pochodzenia lędźwiowego, dlatego należy najpierw zbadać ten odcinek kręgosłupa, później mięśnie stawu biodrowego i pośladka L4, L5, S1, staw biodrowy L3.

Ból towarzyszący zmianom zwyrodnieniowym stawu biodrowego promieniuje najczęściej do kolana.

Właściwe źródło bólu można zróżnicować testem chodzenia po schodach:
ból przy wejściu = biodro, przy zejściu = kolano.

Pęczek nerwów, wychodzący z dolnych segmentów kręgosłupa lędźwiowego, krzyżowego oraz guzicznego, jest nazywany ogonem końskim. Rdzeń kręgowy biegnie kanałem kręgowym, tworzonym z otworów kręgowych kolejnych kręgów, łączy się między 12. kręgiem piersiowym a 2. kręgiem lędźwiowym i zaczyna zaostrzać się w szpic. Z tego stożka wychodzą najniższe włókna nerwowe, splatając się w „koński ogon”.
Zaburzenia w tym rejonie spowodowane centralnym wypadnięciem dysku znacznego stopnia powodują ból, zaburzenia czucia, w krańcowych przypadkach wiotkie porażenie mięśni nóg oraz mięśni pęcherza moczowego i jelita grubego. Dolegliwości występują obustronnie.

Test stosowany w celu sprawdzenia napięcia mięśni/powięzi w dolnej części ciała.

Test dotyczy obszaru miednicy i stawu biodrowego. Pojawiające się objawy mogą świadczyć o istnieniu deformacji, przemieszczeń i dysfunkcji powięziowych.

Bada się pacjenta leżącego przodem, u którego chwyta się fałd skóry na poziomie kości krzyżowej między palec wskazujący i kciuk obu rąk, a następnie przesuwa (roluje) skórę między palcami w kierunku czaszkowym, obserwując konsystencję przesuwanego fałdu, a także jego wrażliwość uciskową. W polu przeczulicy fałd jest grubszy, trudniej go utworzyć i przesunąć. Pacjent przy fałdowaniu skóry odczuwa przejmujący, dotkliwy ból.

Opracowanie:
Jan Szczegielniak, Katarzyna Bogacz