Samodzielność zawodowa fizjoterapeuty – fikcja prawna czy rzeczywistość?

Zawód fizjoterapeuty został po raz pierwszy uregulowany w Polsce w ustawie z dnia 15 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz.1213), zwanej w skrócie u.z.f. która nadal obowiązuje od dnia 31 maja 2016 r. Jest to najważniejszy akt normatywny dotyczący zawodu fizjoterapeuty, stanowi on pragmatykę zawodową dla każdego fizjoterapeuty wykonującego zawód w Polsce. W świetle powyższej ustawy fizjoterapeuta to zawód medyczny, którego istotą jest udzielanie określonych świadczeń zdrowotnych w zakresie rehabilitacji leczniczej. Prawo posługiwania się tytułem zawodowym „fizjoterapeuta” przysługuje tylko osobie posiadającej prawo wykonywania zawodu fizjoterapeuty nadawane przez samorząd zawodowy.

Artykuł 2 u.z.f. stanowi, że zawód fizjoterapeuty jest samodzielnym zawodem medycznym. Może go wykonywać jedynie osoba, która po spełnieniu szeregu warunków ustawowych, uzyska prawo wykonywania zawodu fizjoterapeuty. Prawo wykonywania zawodu jest niezbędne do legalnego udzielania świadczeń zdrowotnych przez fizjoterapeutę.

Samodzielny to, według Słownika Języka Polskiego PWN ktoś „nie uzależniony od nikogo, dający sobie radę, nie potrzebujący pomocy, nie podlegający czyjejś władzy, niezależny”. Samodzielność zawodowa związana jest z niezależnością, autonomią w zakresie podejmowania decyzji dotyczących postępowania z pacjentem oraz wykonywaniem czynności zawodowych. Jej zakres ograniczają przede wszystkim ramy normatywne i wiedza medyczna. Mimo deklaracji ustawowej z samodzielnością zawodową fizjoterapeuty w aspekcie systemu ochrony zdrowia w Polsce bywa różnie. Celem artykułu jest przedstawienie problematyki samodzielności zawodowej fizjoterapeuty przede wszystkim w oparciu o analizę obowiązujących aktów normatywnych oraz organizację i praktykę działalności leczniczej w zakresie rehabilitacji leczniczej. Artykuł stanowi rozwinięcie wystąpienia autorki wygłoszonego w lutym 2025 roku na 17. Międzynarodowych Dniach Rehabilitacji w Rzeszowie.

Samodzielność a normatywny zakres czynności zawodowych

Samodzielność zawodowa powiązana jest przede wszystkim z kompetencjami, zakresem uprawnień zawodowych. Zakres kompetencji zawodowych wynika przede wszystkim z ustawy o zawodzie fizjoterapeuty. Generalnie wykonywanie zawodu fizjoterapeuty w świetle u.z.f. polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych przez osobę mającą odpowiednie kwalifikacje i prawo wykonywania zawodu. Wykaz poszczególnych świadczeń zdrowotnych do których wykonywania uprawniony jest fizjoterapeuta zawiera art. 4 ust. 2 ustawy o zawodzie fizjoterapeuty, zgodnie z którym wykonywanie zawodu fizjoterapeuty polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w szczególności na:

1. diagnostyce funkcjonalnej pacjenta,
2. kwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu fizykoterapii,
3. kwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu kinezyterapii,
4. kwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu masażu,
5. zlecaniu wyrobów medycznych, zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych,
6. dobieraniu do potrzeb pacjenta wyrobów medycznych,
7. nauczaniu pacjentów posługiwania się wyrobami medycznymi,
8. prowadzeniu działalności fizjoprofilaktycznej, polegającej na popularyzowaniu zachowań prozdrowotnych oraz kształtowaniu i podtrzymywaniu sprawności i wydolności osób w różnym wieku w celu zapobiegania niepełnosprawności,
9. wydawaniu opinii i orzeczeń odnośnie stanu funkcjonalnego osób poddawanych fizjoterapii oraz przebiegu procesu fizjoterapii,
10. nauczaniu pacjentów mechanizmów kompensacyjnych i adaptacji do zmienionego potencjału funkcji ciała i aktywności.

Wyżej wymienionych świadczeń zdrowotnych może udzielać samodzielnie fizjoterapeuta posiadający odpowiedni tytuł (tj. magistra, licencjata ewentualnie technika fizjoterapii) oraz odpowiedni okres doświadczenia zawodowego. Wszystkich wyżej wskazanych (tj. punkt od 1 do 10) świadczeń zdrowotnych może udzielać samodzielnie fizjoterapeuta posiadający tytuł:

1. magistra uzyskany w sposób wskazany w ustawie (czyli taka osoba, która rozpoczęła po dniu 1 października 2017 r. jednolite 5-letnie studia wyższe w zakresie fizjoterapii i uzyskała tytuł zawodowy magistra),
2. magistra uzyskany w inny niż powyższy sposób wskazany w ustawie oraz co najmniej 3-letnie doświadczenie w zawodzie fizjoterapeuty.

Natomiast osoby posiadające tytuł licencjata lub technika fizjoterapii mają zawężone uprawnienia zawodowe a tym samym samodzielność bowiem nie mogą bowiem kwalifikować pacjentów do fizykoterapii i kinezyterapii a także zlecać wyrobów medycznych oraz wydawać opinii i orzeczeń odnośnie stanu funkcjonalnego osób poddawanych fizjoterapii oraz przebiegu procesu fizjoterapii. W rezultacie należy stwierdzić, że poziom wykształcenia (studia magisterskie) ma decydujący wpływ na zakres samodzielności zawodowej fizjoterapeuty.

Ponadto fizjoterapeuta nieposiadający wymaganego ustawą okresu doświadczenia w zawodzie (co najmniej 3 w przypadków magistrów lub 6 lat w przypadku licencjatów i techników fizjoterapii) może udzielać świadczeń zdrowotnych w zakresie wynikającym z posiadanego tytułu zawodowego, wyłącznie na podstawie skierowania lekarza albo innego fizjoterapeuty posiadającego prawo samodzielnego udzielania świadczeń zdrowotnych z zakresu fizjoterapii.

Z zapisów ustawy o zawodzie fizjoterapeuty wyraźnie wynika wpływ poziomu wykształcenia i doświadczenia zawodowego na prawo do samodzielnego udzielania świadczeń zdrowotnych z zakresu fizjoterapii a tym samym na rzeczywistą samodzielność zawodową fizjoterapeuty.

Poza ustawą określająca ogólny zakres kompetencji/czynności fizjoterapeuty ich zakres szczegółowy określony jest w aktualnym rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Aktualnie rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 czerwca 2018 r. w sprawie szczegółowego wykazu czynności zawodowych fizjoterapeuty (Dz. U. z 2018 r., poz.1319) określa w załączniku szczegółowy wykaz czynności zawodowych fizjoterapeuty w ramach poszczególnych zadań zawodowych i odpowiadający im poziom wykształcenia, niezbędny do ich wykonywania. Rozporządzenie określa trzy poziomy wykształcenia (podstawowy, rozszerzony, specjalistyczny) niezbędne do wykonywania czynności zawodowych fizjoterapeuty. Poziom rozszerzony posiada osoba, która uzyskała dyplom potwierdzający uzyskanie tytułu magistra a poziom specjalistyczny – posiada fizjoterapeuta z tytułem specjalisty w dziedzinie fizjoterapii lub tytułem specjalisty rehabilitacji ruchowej II stopnia. Czynności zawodowe w ramach poszczególnych zadań zawodowych wykonuje fizjoterapeuta posiadający wiedzę i umiejętności niezbędne do ich wykonywania potwierdzone dokumentami właściwymi dla poziomu wykształcenia niezbędnego do ich wykonywania.

Bezwzględnym obowiązkiem każdego fizjoterapeuty jest przestrzeganie normatywnego zakresu czynności adekwatnego do jego wykształcenia/uprawnień a jego przekroczenie stanowić będzie podstawę odpowiedzialności prawnej.

Zlecenia lekarskie

Zgodnie z ustawową zasadą generalną fizjoterapeuta powinien wykonywać swój zawód z należytą starannością, zgodnie z zasadami etyki zawodowej, poszanowaniem praw pacjenta, dbałością o jego bezpieczeństwo i wykorzystując wskazania aktualnej wiedzy medycznej.

W praktyce fizjoterapeuta wykonuje dwa rodzaje tj. czynności samodzielne i na zlecenie lekarskie. Ich rodzaj zależy w dużym stopniu od miejsca wykonywania świadczeń. Przykładowo w szpitalach i zakładach lecznictwa uzdrowiskowego fizjoterapeuta realizuje przede wszystkim zlecenia lekarskie.

Przy wykonywaniu zawodu fizjoterapeuta współpracuje z osobami wykonującymi inne zawody medyczne szczególnie z lekarzami. Za ustawowo określony przejaw samodzielności zawodowej fizjoterapeuty należy uznać jego prawo do żądania uzasadnienia zleconej czynności a przede wszystkim prawo do odmowy wykonania świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2 u.z.f. w przypadku uzasadnionych wątpliwości odnoszących się do zleceń lekarza w zakresie fizjoterapii, fizjoterapeuta ma prawo domagać się od lekarza, który wydał zlecenie, by uzasadnił potrzebę jego wykonania, a także prawo odmowy wykonania określonego świadczenia. Odmowę wykonania świadczenia fizjoterapeuta uzasadnia w dokumentacji medycznej i informuje o niej lekarza zlecającego. Wątpliwości powinny być przede wszystkim związane z istnieniem przeciwskazań do wykonania danego zabiegu u konkretnego pacjenta. W praktyce odmowa powinna wynikać z wiedzy medycznej oraz dotyczącej konkretnego pacjenta i być wyrazem dbałości o jego bezpieczeństwo. Przykładowo, zasadna będzie odmowa wykonania zabiegu elektroterapii na bark u pacjenta z rozrusznikiem serca.

Ponadto, należy zauważyć, że zgodnie z art. 7 u.z.f. fizjoterapeuta ma prawo wglądu do dokumentacji medycznej pacjenta oraz do uzyskania od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych pełnej informacji w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta o stanie zdrowia pacjenta, rozpoznaniu, proponowanych metodach diagnostycznych, leczniczych, rehabilitacyjnych, zapobiegawczych i dających się przewidzieć następstwach podejmowanych działań, w zakresie niezbędnym do udzielanych przez siebie świadczeń zdrowotnych.