Wsparcie fizjoterapeutyczne pacjentów w trakcie leczenia niepłodności

Streszczenie: W obecnych czasach niepłodność dotyka coraz większej liczby par. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization) jest to problem około 17,5% dorosłej populacji. Ze względu na globalny charakter problemu niepłodność uznano za chorobę cywilizacyjną. O występowaniu niepłodności mówimy, gdy para przez 12 miesięcy regularnego współżycia (co najmniej 2-4 razy w tygodniu) bez stosowania środków zapobiegawczych nie uzyskuje ciąży. Problem z płodnością powinien być zawsze rozpatrywany w kontekście obojga partnerów. Jak pokazują najnowsze statystyki, niepłodność może wynikać na równi z czynnika męskiego, jak i żeńskiego, zatem proces diagnostyczno-terapeutyczny powinien przebiegać równolegle. Niepłodność rzadko ma jedną przyczynę. Częściej jest objawem różnych zaburzeń oraz jednostek chorobowych o podłożu ogólnoustrojowym. Sprawia to, że wiele par jest objętych procesem leczenia wiele miesięcy, a nawet lat, zanim uda się uzyskać ciążę, a następnie żywe urodzenie. Oceniono, że stres, jaki wywołuje niepłodność, jest porównywalny z tym, jaki odczuwają osoby otrzymujące diagnozę choroby nowotworowej czy informację o śmierci bliskiej osoby. Diagnoza niepłodności wpływa na dobrostan fizyczny, psychiczny, jak i psychospołeczny pacjentów. W zespole terapeutycznym, w zależności od potrzeb pary, postawionych diagnoz, a często również sposobu zaordynowanego leczenia, znajduje się wielu specjalistów, w tym również fizjoterapeuta, którego rola jest coraz mocniej podkreślana w środowisku medycznym.

Słowa kluczowe: niepłodność, aktywność fizyczna, fizjoterapia uroginekologiczna, osteopatia

Niepłodność i bezpłodność to dwa terminy, które często bywają używane zamiennie. Tymczasem różnica pomiędzy bezpłodnością a niepłodnością jest zasadnicza, a oba terminy mają zupełnie inną definicję, co ma kluczowe znaczenie szczególnie w komunikacji z pacjentami doświadczającymi trudności prokreacyjnych. Niepłodność jest chorobą/stanem, który charakteryzuje się czasową niemożnością uzyskania ciąży i urodzenia dziecka. Stan ten może być odwracalny, więc niepłodność jest poddana leczeniu przy użyciu wielu metod dobieranych w zależności od zdiagnozowanej przyczyny problemu. Bezpłodność natomiast to trwała niezdolność do posiadania potomstwa, wynikająca z nieodwracalnych przyczyn biologicznych. Bezpłodność jest stanem nieuleczalnym, co oznacza, że osoby dotknięte tym problemem nie mogą mieć biologicznych dzieci.

Według Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu w Polsce problem niepłodności dotyczy około 1,5 mln par, co stanowi aż 20% społeczeństwa w wieku rozrodczym. Niepłodność stanowi zatem bardzo duży problem społeczny i ekonomiczny. Leczenie niepłodności, również na drodze medycznie wspomaganej prokreacji, powinno być prowadzone zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, w sposób i na warunkach określonych w ustawie i finansowane w zakresie, w sposób i na zasadach określonych w przepisach odrębnych. Leczenie niepłodności obejmuje: poradnictwo medyczne, diagnozowanie przyczyn niepłodności, leczenie farmakologiczne i chirurgiczne. Procedury medycznie wspomaganej prokreacji, w tym zapłodnienie pozaustrojowe czy inseminacja, powinny być prowadzone w ośrodkach medycznie wspomaganej prokreacji po wyczerpaniu innych metod leczenia, które były prowadzone przez okres nie krótszy niż 12 miesięcy. Dopuszcza się skrócenie tego czasu w sytuacji, gdy zgodnie z aktualną wiedzą medyczną na temat zdrowia pacjentów nie jest możliwe uzyskanie ciąży w wyniku zastosowania metod zachowawczych (np. stan po usunięciu jajników, jajowodów). Ośrodki wspomaganej prokreacji winny również przeprowadzać procedury zabezpieczenia płodności na przyszłość (bank komórek jajowych, zarodków) (1-3).

Etiologia

Etiologia niepłodności jest złożona i wieloczynnikowa. Problemy z prokreacją mogą być uwarunkowane zarówno czynnikiem kobiecym, jak i męskim. Nie zawsze udaje się ustalić jednoznaczną przyczynę, mówimy wówczas o niepłodności idiopatycznej. W około 30% przypadków przeważa czynnik żeński, kolejne 30% stanowi niepłodność męska, kombinacja obu czynników to około 20%. Mimo bardzo zaawansowanej diagnostyki, w tym m.in. hormonalnej, genetycznej czy immunologicznej, w 20% przypadków podłoże jest niewyjaśnione. Główne i najczęściej występujące przyczyny niepłodności kobiecej zostały ujęte w tab. 1 (4).

Niepłodność rzadko ma tylko jedną przyczynę. Częściej bywa objawem wielu zaburzeń czy jednostek chorobowych o podłożu ogólnoustrojowym. Warunkiem utworzenia zdrowej ciąży są kolejno: zdrowa i dobrej jakości komórka jajowa, odpowiednia jakość nasienia, optymalny śluz szyjkowy przepuszczalny dla plemników, szyjka macicy z możliwością rozwarcia i zamknięcia oraz wychwycenie komórki jajowej, którą zapewnia ruchomość dalszej części jajowodu. Po zapłodnieniu komórki jajowej musi nastąpić ruch perystaltyczny jajowodu, który umożliwi przedostanie się zarodka do jamy macicy. Na tym etapie jajowód musi pozostać drożny, niczym nieuciśnięty z zewnątrz, z odpowiednim krążeniem płynów wewnątrz i optymalnym ruchem rzęsek. Aby zarodek miał możliwość zagnieżdżenia, ważne są ponadto odpowiednia grubość endometrium macicy oraz brak stanu zapalnego, który często uniemożliwia implantację. Całość procesu jest również związana z odpowiednią aktywnością hormonów w cyklu menstruacyjnym. Ponadto trwają badania dotyczące wpływu zaburzeń mikrobiomu macicy na płodność (5, 6).

Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i Embriologii (PTMRiE) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGP) diagnostyka przyczyn niepłodności powinna być przeprowadzana jednoczasowo u obojga partnerów. Niezbędne minimum diagnostyczne u pacjenta zakłada przeprowadzenie wywiadu ukierunkowanego na zaburzenia rozrodu oraz co najmniej jedno badanie seminologiczne. W przypadku wystąpienia nieprawidłowości w parametrach nasienia badanie należy powtórzyć po okresie co najmniej miesiąca. Jeśli nie obserwuje się poprawy, należy przeprowadzić dokładniejszą diagnostykę mężczyzny (2). Niepłodność męska odgrywa coraz większą rolę w problemach prokreacyjnych pary. Obserwuje się znaczne upośledzenie parametrów nasienia szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych (7). Winą obarcza się przede wszystkim negatywny wpływ rozwoju cywilizacyjnego:

• żywność wysokoprzetworzona, uboga w mikroelementy i przeciwutleniacze,
• stres i styl życia (niedobory snu, praca zmianowa, siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej),
• nadużywanie alkoholu i nikotyny lub innych używek,
• zanieczyszczenie środowiska: metale ciężkie, substancje chemiczne i środki ochrony roślin, ksenoestrogeny, inne substancje o działaniu hormonalnym z różnych gałęzi przemysłu (np. ftalany, BPA),
• ciepło i przegrzewanie jąder (korzystanie z saun, długie gorące kąpiele),
• promieniowanie elektromagnetyczne,
• fale radiowe.

Wprowadzenie modyfikacji stylu życia, optymalnej diety i aktywności fizycznej w dużej mierze wpływa na poprawę parametrów nasienia, tak by możliwe było uzyskanie ciąży. W przypadkach, w których ww. interwencje nie przynoszą wymiernego skutku, diagnostyka partnera powinna zostać poszerzona. Przyczyny niepłodności męskiej możemy podzielić na: przedjądrowe, jądrowe, pozajądrowe, wynikające z dysfunkcji seksualnych oraz o charakterze mieszanym (tab. 2).

Galeria

Zobacz więcej