Joga w rehabilitacji pulmonologicznej. Oddychanie klatką piersiową

• Dowody medyczne potwierdzające korzyści z jogi w choroba płuc.
• Propozycje ćwiczeń pranajmy w rehabilitacji oddechowej.
• Pranajama.

Title: Yoga in pulmonary rehabilitation
Streszczenie: Obserwujemy systematyczny wzrost zapotrzebowania na rehabilitację pulmonologiczną. Jest to związane nie tylko z utrzymującą się dynamiką wzrostu zachorowań na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, ale także z pojawiającymi się w ostatnim czasie nowymi wyzwaniami, jak rosnąca liczba pacjentów z chorobami śródmiąższowymi płuc, astmą oskrzelową, nowotworami płuc czy wreszcie chorzy po przebytym zakażeniu SARS-CoV-2. Artykuł przedstawia propozycję ćwiczeń oddechowych opartych na systemie hatha jogi.
Słowa kluczowe: joga, hatha joga, przewlekła obturacyjna choroba płuc, fizjoterapia pulmonologiczna
Summary: A systematic increase in the demand for pulmonary rehabilitation can be observed. This is related not only to the continuing growth rate of chronic obstructive pulmonary disease, but also to the recent emerging new challenges, such as the growing number of patients with interstitial lung diseases, bronchial asthma, lung cancers or, finally, patients who have been infected with SARS-CoV-2. The article presents a proposal for breathing exercises based on the hatha yoga system.
Keywords: yoga, hatha yoga, chronic obstructive pulmonary disease, pulmonary physiotherapy

Obserwujemy systematyczny wzrost zapotrzebowania na rehabilitacją pulmonologiczną. Jest to związane nie tylko z utrzymującą się dynamiką wzrostu zachorowań na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, ale także z pojawiającymi się w ostatnim czasie nowymi wyzwaniami, jak rosnąca liczba pacjentów z chorobami śródmiąższowymi płuc, astmą oskrzelową, nowotworami płuc czy wreszcie chorzy po przebytym zakażeniu SARSCoV-2 w trakcie pandemii czy też w ostatnich miesiącach. Realne stało się to, co już w 2013 r. prognozował dokument wydany wspólnie przez ERS i ATS, a w którym zawarto tezę, iż w najbliższych latach głównym problemem, przed którym stanie rehabilitacja pulmonologiczna, będzie zapewnienie możliwości realizacji świadczeń dla chorych w przewidywalnej przyszłości (1). Szczególnie jest to widoczne w Polsce, gdzie praktycznie rehabilitacja pulmonologiczna realizowana jest tylko w warunkach szpitalnych, a zupełnie nie funkcjonuje rehabilitacja ambulatoryjna (z wyjątkiem rehabilitacji w warunkach subterraneoterapii w Uzdrowisku Kopalni Soli „Wieliczka”) czy też tak dobrze rozwijająca się w krajach cywilizowanych– telerehabilitacja. Interesującą alternatywą dla rehabilitacji szpitalnej są ćwiczenia oddechowe realizowane w domu samodzielnie przez pacjentów, którzy w trakcie rehabilitacji szpitalnej nauczyli się prawidłowo wykonywać te ćwiczenia (2). Hathajoga jest niezwykle atrakcyjna formą rehabilitacji ruchowej. W pracy przedstawimy naszą propozycję ćwiczeń oddechowych opartych na systemie hathajogi, tak zmodyfikowanych, by pacjent z patologią układu oddechowego mógł bezpiecznie wykonywać je samodzielnie, po uprzednim przeszkoleniu w trakcie hospitalizacji na oddziale rehabilitacyjnym.

Joga – ogólnie

Joga jest starożytną nauką prewedyjską i integralną częścią kultury indyjskiej, praktykowaną dzisiaj przez wielu, nie tylko w Indiach. Istota jogi opiera się na jedności ciała i umysłu, wspólnocie z wszechświatem, oznaczającej jego przestrzeń poza zdrowiem fizycznym. Filozofia jogi uwzględnia dobre samopoczucie fizyczne, fizjologiczne, psychiczne i duchowe dla optymalnego funkcjonowania ciała i umysłu (2). Joga opiera się na ośmiu ramionach lub też wymiarach, zwanych jogą Ashtanga, jak opisano w tab. 1.

Joga w rzeczywistości oznacza praktykę psychosomatyczną stosowaną dla ogólnego dobrego samopoczucia. W ciągu ostatnich pięciu dekad intensywnie badano potencjał terapeutyczny jogi i uzyskano przekonujące dowody na jej korzyści promujące zdrowie (3, 4).

Dowody medyczne potwierdzające korzyści z jogi w choroba płuc

W ostatnim czasie ukazało się wiele prac potwierdzających korzyści z praktykowania jogi przez chorych z POChP. Systematyczny przegląd (5) pokazujący wyniki 10 randomizowanych i nierandomizowanych badań wykazał poprawę dystansu w teście 6-minutowego chodu oraz wyników kwestionariusza jakości życia Szpitala św. Jerzego (SGEQ, ang. St. George Respiratory Questionaire) praktykujących jogę i rehabilitowanych pulmonologicznie z powodu POChP w porównaniu do chorych poddanych tylko rehabilitacji oddechowej. Zaobserwowano również poprawę w wynikach badań spirometrycznych (FEV1, FEV1% nal.), jak i gazometrycznych krwi (PaCO2) także u chorych z POChP praktykujących jogę (6). Wolne, medytacyjne ruchy oddechowe okazały się skuteczne w ograniczeniu duszności, poprawie czynności płuc i zdolności wysiłkowej u chorych z POChP ćwiczących jogę, Tai Qui czy Qui gong w porównaniu do grupy kontrolnej (7). W ostatnich latach ukazały się prace wykazujące skuteczność jogi jako narzędzia w rehabilitacji pulmonologicznej stosowanej przy pomocy telemedycyny (8). Wprawdzie ostatnia metaanaliza nie wykazała, by medytacja wpływała na poprawę uczucia duszności u chorych z rakiem płuca (9), jednak publikowane są opisy przypadków oraz programów rehabilitacji pulmonologicznej zawierające elementy jogi, gdzie podkreśla się dobroczynny wpływ jogi u chorych, szczególnie na etapie leczenia paliatywnego (10-12). Najbardziej skąpa jest literatura dotycząca jogi u chorych ze zmianami śródmiąższowymi płuc. Jedynie w 2021 r. ukazała się praca autorów chińskich opisująca pozytywny efekt ćwiczeń oddechowych pranajamy w badaniu randomizowanym u chorych z IPF (13). Natomiast ocena skuteczności pranajamy jako narzędzia nie tylko w rehabilitacji oddechowej doczekała się przeglądu systematycznego w 2020 r. (14). Oceniono prawie 700 artykułów poświęconych temu tematowi.Wykazano tam przydatność tego narzędzia u pacjentów z nowotworami, nie tylko układu oddechowego, z chorobami serca i niewydolnością krążenia, nadciśnieniem tętniczym i depresją. Jednak największą korzyść z pranajamy otrzymują pacjenci ze schorzeniami układu oddechowego,a w szczególności z astmą oskrzelową (14).

Propozycje ćwiczeń pranajmy w rehabilitacji oddechowej

Pranajama to praktyka jogi skupiona na kontrolowaniu i regulowaniu oddechu. Obejmuje różne techniki pogłębiania i spowalniania oddechu, co ma prowadzić do poprawy samopoczucia fizycznego i psychicznego. Świadome oddychanie, będące istotą pranajamy, może łagodzić stres, w tym również jego ostre formy oraz zwiększyć naszą odporność na stres, a więc zdolność do szybszego powrotu do zdrowia po już przebytym stresie (15). Pranajama ma również pozytywny wpływ na naszą psychikę. Każdy stan psychiczny lub emocjonalny koreluje z przynależnym mu sposobem oddychania. Gdy jesteśmy zrelaksowani, oddychamy spokojnie, powoli, głęboko. Kiedy jesteśmy podekscytowani lub zaniepokojeni, nasz oddech staje się szybszy, płytszy, bardziej nieregularny i urywany. Oddech jest zwierciadłem naszych wewnętrznych stresów. Ponieważ nasz organizm jest całością i wszystkie aspekty oddziałują na siebie nawzajem, poprzez świadome sterowanie oddechem możemy również bezpośrednio wpływać na stan naszego zdrowia (15).

Obserwacja oddechu

Zanim zaczniemy kontrolować oddech, musimy najpierw poczuć, że nawiązaliśmy z nim kontakt. Obserwację należy przeprowadzać przez kilka minut przed każdą sesją. Jest ona nie tylko przygotowaniem do praktyki pranajamy, ale także pełnowartościową techniką koncentracyjną, którą można wykonywać niezależnie od innych.

Obserwację oddechu najlepiej jest wykonywać na leżąco. Połóż się wygodnie na plecach, zrób to raczej na podłodze, na dywanie lub na macie do jogi, ale nie na łóżku. Na potrzeby jogi potrzebujemy stabilności dla ciała i czujności dla umysłu (15).

Galeria

Zobacz więcej