Wsparcie fizjoterapeutyczne pacjentów w trakcie leczenia niepłodności

Fizjoterapia i aktywność fizyczna kobiet w trakcie leczenia niepłodności

W ostatnich latach rośnie zainteresowanie rolą fizjoterapii, w tym fizjoterapii uroginekologicznej jako uzupełniającej metody wspomagającej leczenie niepłodności. Nadal nie ma gotowych protokołów postępowania czy jasnych wytycznych w tym zakresie, natomiast w świetle dostępnych danych fizjoterapia wydaje się być obiecującym elementem wspierającym leczenie niepłodności zarówno na cyklach naturalnych, jak i podczas przeprowadzania procedur zapłodnienia pozaustrojowego (23). Może obejmować następujące aspekty:

1. Terapia z wykorzystaniem technik manualnych, wisceralnych, osteopatycznych, masażu (np. Maya Abdominal Massage™) dla poprawy ruchomości kręgosłupa i miednicy, normalizacji napięcia mięśniowego i pracy powięzi w obszarach kluczowych dla płodności, pracy przepon ciała, a także mobilności, ukrwienia tkanek i narządów (macicy, jajników).
2. Edukacja i dobór odpowiednich form ruchu, ćwiczeń, aktywności fizycznej jako dodatkowe wsparcie w leczeniu niepłodności.
3. Terapia dysfunkcji seksualnych (zmniejszenie dolegliwości bólowych przy współżyciu, anorgazmia, obniżone libido).
4. Poprawa funkcji mięśni dna miednicy (wpływ na lubrykację, odczuwanie satysfakcji seksualnej, drenaż miednicy mniejszej).
5. Dobór i przeprowadzanie zabiegów fizykalnych mających wpływ na płodność.
6. Wdrażanie technik relaksacyjnych, np. z wykorzystaniem różnych form masażu (masaż aromaterapeutyczny techniką AromaTouch^® doTERRA, masaż relaksacyjny), ćwiczeń oddechowych, technik zmniejszających poziom stresu. Dodatkowo regulacja autonomicznego układu nerwowego (np. poprzez pracę z nerwem błędnym).
7. Budowanie świadomości swojego ciała.
8. Przygotowanie do zabiegów i operacji związanych z leczeniem niepłodności/procedurą in vitro – laparoskopia, laparotomia, histeroskopia, punkcja jajników, transfer zarodka. Fizjoterapia okołooperacyjna, w tym praca z bliznami.
9. Edukacja w zakresie nawyków toaletowych, higienicznych, profilaktyki infekcji układu moczowo-płciowego.
10. Zalecenia w zakresie autoterapii.

Badanie pacjentki, która zgłasza się do gabinetu fizjoterapeutycznego z problemem niepłodności, powinno obejmować: ocenę chodu i postawy ciała, obserwację twarzy, wywiad oraz wybrane testy kliniczne. W trakcie przeprowadzania badania podmiotowego (wywiadu) z pacjentką warto zapytać o: przyjmowane leki, przebyte urazy, operacje, zabiegi, występowanie traumy, chorób przewlekłych, obecność dodatkowych problemów: z układem pokarmowym (wzdęcia, zaparcia, biegunki), układem moczowo-płciowym (nietrzymanie moczu, parcia naglące, nokturia, dysfunkcje seksualne, zaburzenia miesiączkowania), historię ciąż/poronień, rytm dobowy, charakter pracy (siedząca, ciężka praca fizyczna, praca zmianowa), jakość snu, nawodnienie, stosowane diety/nawyki żywieniowe, aktywność fizyczną, poziom odczuwanego stresu, przebieg dotychczasowego leczenia i długość starań o potomstwo. Podczas badania przedmiotowego natomiast warto zwrócić uwagę na ruchomość poszczególnych segmentów kręgosłupa, obszaru miednicy, stawów krzyżowo-biodrowych, stawów biodrowych, klatki piersiowej czy mechanikę oddychania z wykorzystaniem rozmaitych testów fizjoterapeutycznych/osteopatycznych (np.: test wyprzedzania, test Zinka, globalny test powięziowy, test sprężynowania kości krzyżowej, test dystrakcji i kompresji stawów krzyżowo-biodrowych, ocena przepon ciała, napięcie powłok brzusznych, test Kibblera, ocena pracy mięśni dna miednicy PERFECT wykonywana per vaginam wg skali oksfordzkiej). Dodatkowo oceniamy napięcie mięśniowe (m.in.: m. biodrowo-lędźwiowy, mm. pośladkowe, m. gruszkowaty, m. dźwigacz łopatki, mm. podpotyliczne). W zależności od wyników przeprowadzanych testów wdrażamy adekwatną terapię. Do ważnych zadań w zakresie fizjoterapii należą również edukacja i dobór aktywności fizycznej i form ruchu. Aktywność fizyczna odgrywa istotną rolę w procesie wspomagania płodności zarówno u kobiet zdrowych, jak i tych zmagających się z niepłodnością. Regularny wysiłek fizyczny wpływa korzystnie na funkcjonowanie wielu układów, w tym układu: hormonalnego (na prawidłowy przebieg cyklu miesiączkowego, prawidłową pracę osi podwzgórze – przysadka – jajnik), metabolicznego (sprzyja utrzymaniu optymalnej masy ciała, wspiera gospodarkę cukrowo-insulinową, estrogenową), mięśniowo-szkieletowego, immunologicznego oraz układu krążenia. Poprawia także ogólne samopoczucie psychiczne. Wszystkie te czynniki mają bezpośrednie lub pośrednie znaczenie dla zdolności do poczęcia dziecka, będą zatem kluczowe przy różnych zaburzeniach, jakie są diagnozowane w trakcie leczenia niepłodności (np. PCOS, endometrioza, depresja itp.) (24, 25). Wiele badań naukowych potwierdza, że umiarkowana aktywność fizyczna o różnym charakterze, wykonywana zarówno podczas starań o naturalne poczęcie, a także z wykorzystaniem technik wspomaganego rozrodu, zwiększała możliwości zapłodnienia, utrzymania ciąży i liczby żywych urodzeń. Wśród rekomendowanych aktywności wyróżnia się: szybki spacer, marsz, nordic walking, jazdę na rowerze, orbitrek, pływanie, taniec, marszobiegi, różne formy fitness, w tym stretching, pilates czy joga (26, 27). We wsparciu leczenia niepłodności wykorzystuje się również zabiegi fizykalne: diatermię, laseroterapię, elektroterapię, terapię TECAR czy zabiegi z zakresu balneologii – okłady, tampony, zawijania borowinowe, kąpiele nasiadowe. Rolą fizjoterapeuty może być również pomoc w radzeniu sobie ze stresem. Związek stresu z niepłodnością i jej leczeniem jest niepodważalny w świetle badań naukowych (15-18). Często ma charakter przewlekły i może przekroczyć możliwości adaptacyjne organizmu. Skutkiem przewlekłego stresu jest wejście w stan wyczerpania, co może nieść ze sobą wiele negatywnych konsekwencji, takich jak: dysregulacja pracy jajników, obniżenie poziomu progesteronu – kluczowego dla utrzymania ciąży, obniżone libido, osłabienie układu odpornościowego, nawracające infekcje, a także obniżenie nastroju, stany lękowe czy depresyjne, co jeszcze bardziej nasila problem niepłodności. Dlatego zasadne wydaje się wdrażanie technik oddechowych, relaksacyjnych, stosowanie różnorodnych form masażu mających na celu redukcję stresu i regulację pracy autonomicznego układu nerwowego dla poprawy płodności u kobiet.

Fizjoterapia urologiczna mężczyzn

Fizjoterapia urologiczna może stanowić istotne uzupełnienie kompleksowego leczenia niepłodności męskiej, zwłaszcza w przypadkach, gdy przyczyna problemów leży w dysfunkcjach seksualnych oraz zaburzeniach funkcjonalnych układu moczowo-płciowego oraz mięśni dna miednicy. Potrzeba większej liczby badań, natomiast w dostępnej obecnie literaturze przedstawiono następujące korzyści oddziaływania fizjoterapii (28, 29):

1. Regulacja napięcia mięśni dna miednicy – nadmierne napięcie lub osłabienie tych struktur może wpływać negatywnie na funkcje seksualne i komfort współżycia. Normalizacja napięcia i poprawa kontroli nad mięśniami poprzez ukierunkowane ćwiczenia będą szczególnie korzystne w przypadku takich schorzeń jak zaburzenia erekcji czy przedwczesny wytrysk, które mogą niekorzystnie wpływać na płodność męską.
2. Poprawa ukrwienia narządów miednicy mniejszej – poprzez techniki manualne, rozluźnianie mięśniowo-powięziowe, mobilizacja tkanek miękkich może zwiększać ukrwienie narządów biorących udział w spermatogenezie i pozytywnie wpłynąć na parametry plemników takie jak: ruchliwość, morfologia czy ogólna liczba plemników w ejakulacie.
3. Redukcja objawów przewlekłego bólu miednicy – bóle w obszarze miednicy często współistnieją z zaburzeniami erekcji, ejakulacji i obniżeniem libido, co zmniejsza szanse na skuteczne poczęcie.
4. Wspomaganie leczenia po zabiegach urologicznych towarzyszących leczeniu niepłodności, np. po operacjach wodniaka jądra czy żylaków powrózka nasiennego, gdy terapia wspiera gojenie, redukuje blizny i poprawia mobilność tkanek.

Galeria

Zobacz więcej